Isobutylnitriet: waarom het niet meer in poppers mag

Isobutylnitriet mag sinds 2007 in de hele Europese Unie niet meer aan consumenten worden verkocht, omdat de EU het heeft ingedeeld als stof die kanker kan veroorzaken. Het bewijs daarvoor komt uit dierproeven; over kanker bij mensen die de stof gebruikten, zijn geen gegevens.

Hieronder lees je wat die dierstudie liet zien en wat er sindsdien in een flesje zit. Hoe de Nederlandse regels voor poppers in het algemeen zitten, staat in Zijn poppers legaal?.

De dierstudie

In 1996 publiceerde het National Toxicology Program (NTP), het onderzoeksprogramma van de Amerikaanse overheid naar giftige stoffen, een grote studie bij ratten en muizen. De dieren ademden twee jaar lang, op werkdagen zes uur per dag, isobutylnitriet in; een controlegroep ademde lucht zonder de stof. Bij de dieren die de stof inademden, kwamen vaker gezwellen in de longen voor, zowel goedaardige als kwaadaardige. De onderzoekers spraken van duidelijk bewijs bij ratten en van enig bewijs bij muizen. In tests op cellen en bij muizen beschadigde de stof ook erfelijk materiaal. Een Amerikaanse toezichthouder had om het onderzoek gevraagd, omdat men zich afvroeg of poppers iets te maken hadden met Kaposi-sarcoom, een vorm van kanker die veel voorkwam bij homomannen met aids.

Betekent dit dat poppers kanker geven?

Dat valt uit deze studie niet af te leiden.

• Dier is geen mens. Volgens het NTP vraagt de vertaling naar mensen een bredere analyse dan deze studie. Over kanker bij mensen die isobutylnitriet gebruikten, waren geen gegevens.
• Uren in de damp is iets anders dan kort snuiven. De dieren zaten twee jaar lang dagelijks uren in concentraties die bewust zwaar waren gekozen. Volgens de Britse adviesraad voor drugsbeleid duurt het effect van poppers maar een paar minuten.
• "Mogelijk kankerverwekkend" zegt iets over het bewijs. Het internationale kankeronderzoeksinstituut IARC noemde isobutylnitriet in 2018 mogelijk kankerverwekkend voor mensen. Volgens het IARC zegt die term hoe sterk het bewijs is, niet hoe groot het risico is.
• Kaposi-sarcoom bleef onbeantwoord. Ratten en muizen krijgen geen afwijkingen die daarop lijken. De Britse adviesraad schreef in 2016 dat er geen goed bewijs is dat poppers Kaposi-sarcoom of aids veroorzaken.

Van studie naar verbod

Tussen de studie en de Europese regel zat ruim tien jaar. In 2004 deelde de EU isobutylnitriet officieel in als stof die kanker kan veroorzaken en mogelijk erfelijk materiaal beschadigt. Een Europese richtlijn uit 2006 zette de stof op de lijst van kankerverwekkende stoffen die niet aan het grote publiek geleverd mogen worden. Alle lidstaten moesten die regel toepassen vanaf 24 augustus 2007.

Tegenwoordig staat de regel in REACH, de Europese wet voor chemische stoffen, en hij geldt nog steeds (stand 5 oktober 2026). Andere soorten poppers, zoals amyl-, pentyl- en isopropylnitriet, komen op die lijst niet voor.

Wat er sindsdien in een flesje zit

Het verbod veranderde de inhoud van flesjes. Britse oogartsen beschreven in 2012 dat na de wetswijziging van 2007 isopropylnitriet de meest gebruikte stof werd in plaats van isobutylnitriet. Bij Britse analyses sinds 2018 ging het volgens de adviesraad meestal om isopropylnitriet; isobutylnitriet werd minder vaak gevonden.

Die overstap heeft een keerzijde. Dezelfde oogartsen merkten op dat er vóór die verschuiving geen meldingen waren van poppers-maculopathie, schade aan de gele vlek in het oog. In een latere Britse reeks van twaalf patiënten bevatten zes merken die met de oogklachten in verband werden gebracht isopropylnitriet. Zulke reeksen laten zien dat het voorkomt, niet hoe vaak, en ze bewijzen geen oorzaak. Meer daarover lees je in Poppers en oogschade.

Houden zichtklachten aan, ga dan naar je huisarts of oogarts en vertel dat je poppers gebruikt. Zonder die vraag kan de diagnose gemist worden, waarschuwen de Britse oogartsen. Een vervanger is ook niet vanzelf beter onderzocht: de Britse adviesraad vroeg in 2024 om meer onderzoek naar de afzonderlijke soorten, ook naar kanker en effecten op het zicht.

Hoe amyl, pentyl en propyl van elkaar verschillen, lees je in Amyl, pentyl of propyl poppers: wat is het verschil.

Laatst gecontroleerd op 5 oktober 2026: bronnen en wetgeving nagelopen. Dit is algemene informatie en geen medisch advies. Heb je klachten, ga dan naar je huisarts; bel bij nood 112.

Bronnen

1. National Toxicology Program. NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Isobutyl Nitrite (CAS No. 542-56-3) in F344/N Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies). Natl Toxicol Program Tech Rep Ser. 1996;448:1-302. NIH Publication No. 96-3364. PMID: 12594527. ntp.niehs.nih.gov/go/tr448
2. Richtlijn 2004/73/EG van de Commissie van 29 april 2004 tot negenentwintigste aanpassing aan de vooruitgang van de techniek van Richtlijn 67/548/EEG. EUR-Lex, CELEX 32004L0073
3. Richtlijn 2005/90/EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 januari 2006 tot negenentwintigste wijziging van Richtlijn 76/769/EEG (kankerverwekkende, mutagene of voor de voortplanting giftige stoffen). PB L 33 van 4.2.2006, blz. 28. EUR-Lex, CELEX 32005L0090
4. Verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH), bijlage XVII, vermelding 28 en aanhangsel 2. Geconsolideerde tekst van 22 juni 2026. EUR-Lex, CELEX 02006R1907-20260622
5. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Isobutyl Nitrite, β-Picoline, and Some Acrylates. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, vol. 122. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2019. publications.iarc.who.int/583
6. Advisory Council on the Misuse of Drugs. ACMD review of alkyl nitrites ("poppers"). Brief aan de Home Office, 16 maart 2016. gov.uk
7. Davies AJ, Kelly SP, Naylor SG, et al. Adverse ophthalmic reaction in poppers users: case series of 'poppers maculopathy'. Eye (Lond). 2012;26(11):1479-86. doi:10.1038/eye.2012.191
8. Advisory Council on the Misuse of Drugs. Alkyl nitrites ("poppers"): updated harms assessment and consideration of exemption from the Psychoactive Substances Act 2016. 8 mei 2024. gov.uk
9. Rewbury R, Hughes E, Purbrick R, Prior S, Baron M. Poppers: legal highs with questionable contents? A case series of poppers maculopathy. Br J Ophthalmol. 2017;101(11):1530-4. doi:10.1136/bjophthalmol-2016-310023